DÜNYA’NIN ÞEKLÝ VE BOYUTLARI

Dünya, Güneþ Sistemi'nin 9 gezegeninden biridir ve Güneþ'e olan uzaklýðý bakýmýndan 3. Sýrada bulunur. Coðrafya'nýn asýl konusunu oluþturan Dünya'yý incelemek için bazý kavramlarýn bilinmesi gerekir:

Eksen
Kutup Noktasý
Ekvator
Paralel
Meridyen

Dünya'nýn Þekli :

Dünyanýn Þekli ve Boyutlarý :

Dünya, Kutup Noktalarý'nda basýk, Ekvator'da þiþkindir. Dünya'nýn kendisine özgü bu þekline geoid denir. Geoide en yakýn geometrik þekil elipsoiddir. Verilen boyutlar "Hayford Elipsoidi" ne aittir.

Dünya'nýn Boyutlarý

Ekvator yarýçapý = 6.378,4 km
Kutuplar yarýçapý = 6.356,9 km
Ekvator çevresi = 40.076,6 km
Kutuplar çevresi = 40.009,1 km
Pratikte bu uzunluklar yaklaþýk olarak alýnmaktadýr.

Paralellerin Özellikleri :

• Ekvator'a paralel uzanýrlar
• Çaplarý ve uzunluklarý Ekvator'dan kutuplara doðru kýsalýr.
• Ekvator'dan kutuplara doðru sayýsýz paralel çizilebilir. Ancak deðerlendirme kolaylýðý bakýmýndan birer derece aralýklarla çizildikleri varsayýlýr.
• Paralellerin 90 tanesi Kuzey Yarým Küre'de, 90 tanesi Güney Yarým Küre'de bulunur.
• 60. paraleller Dünya'nýn küreselliðinden dolayý Ekvator'un yarýsý uzunluðundadýr.
• Birbirini izleyen 2 paralel arasýndaki uzaklýk her yerde yaklaþýk 111 km'dir.

UYARI : Dünya'nýn geoid þekli nedeniyle 2 paralel arasýndaki uzaklýk Ekvator'dan kutuplara doðru artar. Örneðin, Ekvator ile 10 (kuzey-güney) enlemleri arasýndaki uzaklýk 110.596 m iken, 890-900 (kuzey-güney) enlemleri arasýndaki uzaklýk 110.700 m'dir. Ancak birbirini izleyen 2 paralel arasýndaki uzaklýk pratikte 111 km olarak kabul edilmiþtir.

Özel Paraleller

Bazý paralellerin yerleri, güneþ ýþýnlarýnýn yere deðme açýsýna baðlý olarak doða tarafýndan belirlenmiþtir. Bunlar :
Ekvator
Dönenceler
Kutup Daireleri
Kutup Noktalarý

Ekvatorun Özellikleri

• En uzun paraleldir.
• Güneþin önünden en hýzlý geçen noktalarýn oluþturduðu paraleldir.
• Dünya'nýn eksen çevresindeki dönüþ hýzý Ekvator'da yaklaþýk 1670 km/saat'tir.
• Güneþ ýþýnlarýný 21 Mart ve 23 Eylül'de dik açýyla alýr.
• Yýl boyunca sýcak olduðundan termik alçak basýnç kuþaðýdýr.
• Yükseltici hava hareketleri görüldüðü için bol yaðýþ alýr.
• Gece ve gündüz süreleri yýl boyunca birbirine eþit ve 12'þer saattir.

Dönencelerin Özellikleri

• Yerleri, yer ekseninin eðikliðine baðlý olarak belirlenen Dönenceler, 23027' Kuzey ve Güney paralelleridir.
• Kuzey Yarým Küre'dekine Yengeç Dönencesi, Güney Yarým Küre'dekine Oðlak dönencesi denir.
• Orta kuþak ile Tropikal kuþaðý birbirinden ayýrýrlar.
• Güneþ ýþýnlarýnýn düz zeminlere dik geldiði en son noktalardýr.
• 5. Yengeç Dönencesi 21 Haziran'da, Oðlak Dönencesi 21 Aralýk'ta Güneþ ýþýnlarýný dik açý ile alýr.

Kutup Noktalarýnýn Özellikleri

• 90. Kuzey ve Güney paralelleridir.
• Güneþ ýþýnlarýnýn düz zeminlere en dar açýyla geldiði yerlerdir.
• Sürekli soðuk olduðundan kutuplar ve çevresinde yýl boyunca termik yüksek basýnç kuþaklarý oluþur.
• Aydýnlanma çemberinin 21 mart ve 23 Eylül'de teðet geçtiði yerlerdir.
• Bir yýl içinde 6 ay sürekli gündüz, 6 ay sürekli gece yaþanýr.
• Çizgisel hýzýn sýfýr, yerçekiminin en fazla olduðu yerlerdir.

Kutup Dairelerinin Özellikleri

• Yerleri, yer ekseninin eðikliðine baðlý olarak belirlenen Kutup Daireleri, 66033' Kuzey ve Güney paralelleridir.
• Kutup kuþaðý ile Orta kuþaðý birbirinden ayýrýrlar.
• Aydýnlanma çemberinin yýl içinde yer deðiþtirdiði ve 21 Haziran ile 21 Aralýk'ta teðet geçtiði paralellerdir.
• 21 Haziran'da Kuzey Kutup Dairesi'nde, 21 Aralýk'ta Güney Kutup Dairesi'nde 24 saat gündüz yaþanýr.


Meridyenlerin Özellikleri

• Bir kutuptan diðerine uzanan meridyenler de paraleller gibi sayýsýzdýr. Ancak pratikte her 1 dereceden bir yay geçtiði varsayýlarak, 360 tane olduklarý kabul edilmiþtir.
• Birbirini izleyen 2 meridyen arasýndaki uzaklýk Ekvator üzerinde 111 km olarak kabul edilmiþtir.
• Baþlangýç meridyeni olarak Londra yakýnlarýndaki Greenwich kabul edilmiþtir.
• Bir meridyenin, karþýt (anti) meridyeniyle arasýnda 180 meridyen fark vardýr.

UYARI : Meridyen yaylarý eþit uzunluktadýr. Aralarýndaki uzaklýk Ekvator'dan kutuplara doðru azalýr ve tüm meridyenle kutuplarda birleþir.

Birbirini izleyen 2 meridyen arasýndaki uzaklýk; Ekvator üzerinde 111.322 m. (pratikte 111 km olarak kabul edilmiþtir, 45. (Kuzey - Güney) paralellerinde 78.850 m, 90. (Kuzey - Güney) paralellerinde ise 0 m'dir.

Dünyanýn Þekline Baðlý Sonuçlar

• Dünya'nýn geoid þekli nedeniyle, yerçekimi Ekvator'dan kutuplara doðru artar. Dünya, geoid deðil de küre þeklinde olsaydý, yerçekimi Dünya'nýn her yerinde ayný olurdu.
• Dünya'nýn geoid þekli nedeniyle Ekvator diðer paralellerden ve meridyenlerden daha uzundur. Dünya küre þeklinde olsaydý, Ekvator çevresi (kutuplarý çevreleyen iki meridyenin uzunluðu) birbirine eþit olurdu.
• Ekvator çevresi =40.077 km
• Kutuplar çevresi=40.009 km
• Dünya'nýn küreselliði nedeniyle, ekseni çevresindeki dönüþ hýzý Ekvator'dan kutuplara doðru azalýr. Ekvator üzerindeki noktalar saatte 1666,6 km yol katederken, Kutup Noktalarý'nda alýnan yol sýfýr km olduðu için, eksen çevresindeki dönüþ hýzý 0 km/saat'tir.
• Dünya'nýn küreselliði nedeniyle Kutup Noktalarý'nda birleþen meridyen yaylarýnýn uzunluðu birbirine eþittir. Bir kutuptan diðerine uzanan bir meridyen yayýnýn uzunluðu yaklaþýk 20.005 km'dir.
• Dünya'nýn küreselliði nedeniyle meridyenler arasý uzaklýk, Ekvator'dan kutuplara doðru azalýr ve meridyenler Kutup Noktalarý'nda birleþirler.
• Birbirini izleyen iki meridyen arasý uzaklýk Ekvator üzerinde 111.322 m iken (pratikte bu uzunluk 111 km kabul edilmiþtir), 45. paraleller üzerinde 78.850 m, 90. paralellerde (Kutup Noktalarý) 0 m'dir.
• Dünya'nýn küreselliði nedeniyle, paralellerin uzunluðu Ekvator'dan kutuplara doðru küçülür. Ekvator en uzun paraleldir. Kutuplarda ise paraleller nokta halini alýr.
• Dünya'nýn küreselliði nedeniyle aydýnlýk ve karanlýk yarýküreler oluþur. Böylece yeryüzünün bir yarýsý gündüzken, diðer yarýsýnda gece yaþanýr.
• Dünya'nýn küreselliði nedeniyle 21 Mart ve 23 Eylül'de Ekvator'dan kutuplara doðru Güneþ ýþýnlarýnýn yere deðme açýsý daralýr. Bu tarihlerde Ekvator Güneþ ýþýnlarýný dik açý ile alýr. Bu nedenle yatay düzleme dik duran cisimlerin gölgesi oluþmaz. Kutuplara doðru güneþ ýþýnlarýnýn yere deðme açýsý daraldýðý için cisimlerin gölge boyu uzar.
• Dünya'nýn küreselliði nedeniyle güneþ ýþýnlarýný yýl boyunca dik ve dike yakýn açý ile alan Ekvator'un güneþten aldýðý ýsý enerjisi daha fazladýr. Kutuplara doðru ýþýnlarýn gelme açýsýnýn daralmasý nedeniyle alýnan ýsý enerjisi azalýr.
• Dünya'nýn küreselliði nedeniyle yerden yükseldikçe görülebilen alan geniþler.
• Dünya'nýn küreselliði nedeniyle termik basýnç kuþaklarý oluþur.

Termik Basýnç Kuþaklarý

Dünya'nýn küreselliði nedeniyle ýsýnma ve soðumaya baðlý oluþan basýnçlara termik basýnç denir. Güneþ ýþýnlarýný, yýl boyunca dik ve dike yakýn açýlarla alan Ekvator fazla ýsýnýr. Isýnan hava genleþerek yükselir ve basýnç düþer. Kutuplar, ýþýnlarý dar açý ile aldýðýndan her zaman soðuktur.Soðuk hava aðýr olduðu için yere çöker ve basýnç yükselir.
• Dünya'nýn küreselliði nedeniyle, Kutup Yýldýzý'nýn görünüm açýsý Kuzey Kutbu'ndan Ekvator'a doðru daralýr. Bu nedenle 60. Kuzey paralelinde 60° açý ile görülen Kutup Yýldýzý Güney Kutbu'nda görülmez.
• Dünya'nýn küreselliði nedeniyle hep ayný yönde hareketle baþlangýç noktasýna ulaþýlýr. 1519 yýlýnda Macellan tarafýndan, hep batýya gidilerek çýkýþ noktasýna varýlabileceði düþüncesi ile Ýspanya'nýn Cadiz Körfezi'ndeki Sancular Limaný'nda baþlatýlan ve ayný limanda 1522 yýlýnda son bulan Dünya seyahati ile bu sonuca ulaþýlmýþtýr.

Dünya’nýn Hareketleri

Dünya’nýn Günlük Hareketi (Eksen Çevresindeki Hareketi)

Dünya, batýdan doðuya doðru ekseni çevresindeki dönüþünü 24 saatte tamamlar. Buna 1 Güneþ günü denir. Dünya'nýn ekseni çevresindeki hareketinin hýzý, 2 farklý þekilde ifade edilir.

Çizgisel Hýz

Dairesel hareket yapan Yerküre üzerindeki bir noktanýn birim zamanda eksen üzerindeki yer deðiþtirme hýzýdýr. Çizgisel hýz, dünyanýn küreselliði nedeniyle Ekvator'da en fazladýr, kutuplara doðru azalýr.

Açýsal Hýz

Dairesel hareket yapan Dünya üzerindeki bir noktanýn birim zamanda oluþturduðu dönüþ açýsýdýr.
Dünya, ekseni çevresindeki hareketi sýrasýnda 4 dakikada 1 derecelik, 1 saatte 15 derecelik, 24 saatte 360 derecelik dönüþ yapar.
Açýsal hýz, dünya üzerindeki her noktada aynýdýr.

UYARI : Dünya kendi ekseni çevresinde,
4 dakikada 10' lik,
1 saatte 150' lik,
24 saatte 360°'lik dönüþ yapar.

Günlük Hareketin Sonuçlarý

Dünya'nýn ekseni çevresindeki dönüþünün etkisiyle,

• Bir noktaya Güneþ ýþýnlarýnýn gelme açýsý ve yatay düzleme dik duran cisimlerin gölge boylarý günün saatlerine göre deðiþir.
• Güneþ ýþýnlarý öðle saatinde en büyük açýyla gelir ve en kýsa gölgeler oluþur.
• Gece ve gündüzler birbirini izler.
• Günlük sýcaklýk farklarý oluþur.
• Dünya'nýn ekseni çevresindeki dönüþünün etkisiyle, rüzgarlar esme yönlerinden saparlar. Bu sapma, Kuzey Yarým Küre'de esme yönünün saðýna, Güney Yarým Küre'de esme yönünün soluna doðrudur.
• Dünya'nýn ekseni çevresindeki dönüþünün etkisiyle, okyanus akýntýlarý yönlerinden sapar ve halkalar oluþtururlar. Okyanus akýntýlarýný baþlatan sürekli rüzgarlardýr. Bu nedenle rüzgarlarýn esme yönlerinden sapmasýna baðlý olarak akýntýlar da yönlerinden sapar.

Dünyanýn Yýllýk Hareketi

Dünya ekseni çevresinde hareket ederken ayný zamanda saat ibresinin tersi yönde, Güneþ'in çevresinde de döner. Bu hareketini elips bir yörüngede 365 gün 6 saatte tamamlar. Buna 1 Güneþ yýlý denir. Dünya'nýn yýllýk hareketi sýrasýnda, Güneþ'in çevresinde çizdiði yörünge düzlemine ekliptik denir. Yörünge þeklinin elips olmasý nedeniyle Dünya yýllýk hareket sýrasýnda Günöte - Günberi konumuna gelir.

Günöte (Aphel)

Dünya'nýn, Güneþ'ten en çok uzaklaþtýðý, yörüngede en yavaþ döndüðü gündür. Dünya Günöte konumuna 4 Temmuz'da gelir.

Günberi (Perihel)

Dünya'nýn, Güneþ'e en çok yaklaþýp, yörüngede en hýzlý döndüðü gündür. Dünya Günberi konumuna 3 Ocak'ta gelir.

Yörünge Þeklinin Sonuçlarý

Dünya Güneþ'in etrafýnda elips bir yörüngede döner. Yörünge þeklinin elips olmasý nedeniyle;
• Dünya'nýn yörüngedeki dönüþ hýzý, Güneþ'e yaklaþtýkça artar, Güneþ'ten uzaklaþtýkça azalýr. Dolayýsýyla sonbahar ekinosuna 2 gün gecikme ile 23 Eylül'de ulaþýlýr.
• Her iki yarýmkürede mevsim süreleri deðiþir.

Mevsim Süreleri : Yörünge þekli tam daire biçiminde olsaydý, Dünya'nýn yörüngedeki dönüþ hýzý deðiþmez, her iki yarým kürede mevsim süreleri eþit olurdu.
Dünya'nýn eksen eðikliði nedeniyle Kuzey Yarým Küre'de ve Güney Yarým Küre'de ayný anda birbirine göre zýt mevsim yaþanýr. Birinin yaz süresi diðerinin kýþ süresi olur. Dünya'nýn yörüngedeki dönüþ hýzýnýn Güneþ'e yaklaþtýkça artmasý, uzaklaþtýkça azalmasý nedeniyle Kuzey Yarým Küre'de Ýlkbahar ve yaz süresi Güney yarým Küre'de sonbahar ve kýþ süresi daha uzundur.

Eksen Eðikliði

Dünya'nýn yýllýk hareketi sýrasýnda oluþan yörünge düzlemi (ekliptik) ile Dünya'nýn Ekvator düzlemi üst üste çakýþmaz.
Aralarýnda 23°27' lýk bir açý bulunur.
Yörünge düzlemi ile eksen arasýnda ise 66°33' lýk bir açý oluþur. Buna Dünya'nýn Eksen Eðikliði denir.

Ekliptikünya'nýn yörüngesinden geçtiði varsayýlan düzleme Ekliptik veya Yörünge Düzlemi denir.

UYARI : Dünya ekseniyle, yörünge düzlemi arasýnda 66°33'lýk,
Ekvator ile yörünge düzlemi arasýnda 23°27' lýk açý bulunmaktadýr.
Bu açý daha küçük ya da daha büyük olsaydý, dönence ve kutup dairelerinin enlem dereceleri deðiþirdi.

Eksen Eðikliðinin Sonuçlarý

 Dünya'nýn Güneþe karþý konumu yýl içindev deðiþir.
Dünya'nýn Güneþe Karþý Konumlarý

21 Mart - 23 Eylül Durumlarý (Ekinokslar)

a) 21 Mart ve 23 Eylül'de Ekvator üzerindeki noktalar yerel saat 12.00'de Güneþ ýþýnlarýný dik açý ile alýr.
b) b) Ekvator'da yatay düzleme dik duran cisimlerin yerel saat 12.00' de gölgesi oluþmaz.
c) Aydýnlanma çemberi, Kutup Noktalarýndan geçer.
d) Dünya'nýn her yerinde gündüz ve gece süresi birbirine eþittir.
e) Ayný meridyen üzerinde yer alan tüm noktalarda Güneþ, yerel saatle ayný anda doðar ve ayný anda batar.
f) 21 Mart'tan sonra Kuzey Y.'de, 23 Eylül'den sonra da Güney Y.' de gündüzler gecelere göre daha uzun olmaya baþlar.

21 Haziran Durumu (Solstisi)

a) Güneþ ýþýnlarý dik açý ile yerel saat 12.00'de Yengeç Dönencesi'ne gelir.
b) Yengeç Dönencesi'nde yatay düzleme dik duran cisimlerin yerel saat 12.00'de gölgesi
oluþmaz.
c) Aydýnlanma çemberi Kutup Dairelerine teðet geçer.
d) Bir noktadan kuzeye doðru gidildiðinde gece süresi uzamaya baþlar.
e) Kuzey Yarým Küre'de yýlýn en uzun gündüzü, Güney Yarým Küre'de ise yýlýn en uzun gecesi
yaþanýr. Bu tarihten itibaren Kuzey Yarým Küre'de gündüzler, Güney Yarým Küre'de ise geceler
kýsalmaya baþlar.

21 Aralýk Durumu (Solstisi)

a) Güneþ ýþýnlarý dik açý ile yerel saat 12.00'de Oðlak dönencesi'ne gelir.
b) Oðlak dönencesi'nde yatay düzleme dik duran cisimlerin yerel saat 12.00'de gölgesi oluþmaz.
c) Aydýnlanma çemberi Kutup Daireleri'ne teðet geçer.
d) Bir noktadan kuzeye doðru gidildikçe gündüz süresi uzamaya baþlar.
e) Kuzey Yarým Küre'de yýlýn en uzun gecesi, Güney Yarým Küre'de ise yýlýn en uzun gündüzü
yaþanýr. Bu tarihten itibaren Kuzey Yarým Küre'de geceler, Güney Yarým Küre'de gündüzler
kýsalmaya baþlar.

UYARI : 21 Haziran'da Yengeç Dönencesi, 21 Aralýk'ta Oðlak dönencesi, 21 Mart ve 23 Eylül'de Ekvator üzerindeki noktalarda, cisimlerin saat 12.00'da oluþan gölgesi tam dibe düþer. Ekinokslarda, 450 enlemlerinde oluþan gölge boyu cismin boyuna eþittir.

UYARI : 21 Haziran'da,
- Güney Kutup Dairesi ile Güney Kutbu arasýndaki enlemlerde gece süresi 24 saatten fazladýr.
- Türkiye'de saat 12.00'de cisimlerin yýl içindeki en kýsa gölgeleri oluþur.

UYARI : 21 Aralýk'ta;
- Kuzey Kutup Dairesi ile Kuzey Kutbu arasýndaki enlemlerde gece süresi 24 saatten fazladýr.
- Türkiye'de yerel saat 12.00'de cisimlerin yýl içindeki en uzun gölgeleri oluþur.

 Dünya'nýn eksen eðikliðine baðlý olarak Dönenceler vev Kutup Daireleri'nin yerleri belirlenir.

Dönenceler
23°27' Kuzeye paralelleridir. Güneþ ýþýnlarýnýn düz zeminlere dik açý ile geldiði en son yerlerdir.
Kutup Daireleri
66°33' Kuzey ve Güney paralelleridir. Aydýnlanma çemberinin yýl içinde yer deðiþtirdiði, 21 Haziran ve 21 Aralýk tarihlerinde teðet geçtiði paralellerdir.

 Dünya'nýn eksen eðikliðinev baðlý olarak matematik iklim kuþaklarý oluþur.

Matematik Ýklim Kuþaklarý

Dünya'nýn 23°27' lýk eksen eðikliði dikkate alýnarak belirlenmiþtir. Dönenceler arasýnda kalan alan, güneþ ýþýnlarýnýn yýl içinde iki kez dik açý ile geldiði Tropikal Kuþak'týr. Dönenceler ile Kutup Daireleri arasýnda kalan alanlar, güneþ ýþýnlarýnýn yýl içinde gelme açýsýnýn en çok deðiþtiði, bu nedenle 4 mevsimin belirgin olarak yaþandýðý Orta Kuþak, Kutup Daireleri ile Kutup Noktalarý arasýnda kalan alanlar ise Kutup Kuþaðýdýr.

 Dünya'nýnv eðikliðine baðlý olarak mevsimler oluþur.

Dünya'nýn ekseni 23°27' eðik olduðu için Güneþ ýþýnlarýnýn yýl içinde gelme açýsý ve buna baðlý
olarak ýsýtma miktarý deðiþir.
21 Haziran'da Kuzey Yarým Küre'de yaz mevsimi,
Güney Yarým Küre'de tam tersine kýþ mevsimi baþlar.
23 Eylül, Kuzey Yarým Küre'de sonbahar,
Güney Yarým Küre'de ilkbahar mevsiminin baþlangýcýdýr.
21 Aralýk'ta Güney Yarým Küre'de yaz mevsimi, Kuzey Yarým Küre'de kýþ mevsimi baþlar.
21 Mart'ta Kuzey Yarým Küre'de ilkbahar, Güney Yarým Küre'de sonbahar mevsimi baþlar.

 Dünya'nýn eksen eðikliði nedeniyle bir noktayav Güneþ ýþýnlarýnýn gelme açýsý ve atmosferde tutulma miktarý yýl içinde deðiþir.

Örnek : Güneþ ýþýnlarý 21 Aralýk'ta Oðlak Dönencesi'ne dik gelir. Bu tarihte ýþýnlar Ankara'ya yýl içindeki en dar açý (260) ile ulaþýr. Iþýnlarýn gelme açýsýnýn daralmasýnýn yaný sýra, atmosferde en uzun yolu geçerek yeryüzüne ulaþmalarý nedeniyle atmosfer tarafýndan tutulma oraný da en fazladýr.
21 Haziran'da ise ýþýnlarýn Ankara'ya 73° ile ulaþmasýna baðlý olarak atmosferde kat ettikleri yol ve atmosfer tarafýndan tutulma oraný en azdýr.

 Eksen eðikliði nedeniyle Güneþ'in ufuk düzleminde öðle vaktiv ulaþtýðý tepe noktasýnýn yeri yýl içinde deðiþir.

 Dünya üzerinde aynýv anda gece ve gündüz yaþayan alanlarý birbirinden ayýran sýnýra aydýnlanma çemberi denir. Dünya'nýn eksen eðikliðine baðlý olarak aydýnlanma çemberi Kutup noktalarý ile Kutup Daireleri arasýnda yer deðiþtirir. Bu yer deðiþtirme soncunda gece ve gündüz süreleri deðiþir, aralarýndaki fark Ekvator'dan kutuplara doðru artar. Bu fark 21 Haziran ve 21 Aralýk'ta en fazla olur.

 Bir noktada Güneþ'în doðuþ ve batýþ saatleri yýl boyunca deðiþir.v Güneþ, yaz aylarýnda erken doðup geç batarken kýþ aylarýnda geç doðup erken batar.
Örnek : 21 Haziran'da Güneþ ýþýnlarý Yengeç Dönencesi'ne dik gelir. Aydýnlanma çemberi Kutup Daireleri'ne teðet geçer. Bunun doðal sonucu olarak Kuzey Yarým Küre'de gündüzler gecelere göre uzundur.

Eksen Eðikliði Olmasaydý

Dünya'nýn ekseni 23°27' eðik olmasaydý eksen ile yörünge düzlemi (ekliptik) arasýndaki açý 90° olurdu.
• Yerleri eksen eðikliðine baðlý olarak belirlenen Dönenceler, Kutup Daireleri ve Matematik Ýklim Kuþaklarý oluþmazdý.
• Iþýnlar yýl boyunca Ekvator'a dik gelirdi.
• Aydýnlanma çemberi yýl boyunca Kutup Noktalarý'ndan geçeceði için yeryüzünde gece ve gündüz süreleri sürekli 12 þer saat olurdu.
• Dünya üzerindeki bir nokta Güneþ ýþýnlarýný yýl boyunca ayný açý ile alacaðý için mevsimler oluþmazdý.

Eksen Eðikliði Daha Fazla Olsaydý

Dünya'nýn ekseni 23°27' dan daha fazla eðik olsaydý, Dönenceler ve Kutup Daireleri'nin yerleri deðiþirdi.
Buna baðlý olarak;
• Tropikal kuþak ve Kutup kuþaðý geniþler, Orta kuþak daralýrdý.
• Orta kuþakta yazlar daha sýcak, kýþlar daha soðuk geçerdi.
• Aydýnlanma çemberinin yer deðiþtirme alaný geniþleyeceði için gece ve gündüz süreleri arasýndaki fark daha da artardý.

Eksen Eðikliði Daha Az Olsaydý

Dünya'nýn ekseni 23°27' dan daha aza eðik olsaydý, dönencelerin ve kutup dairelerinin yerleri deðiþirdi. Buna baðlý olarak;
• Tropikal kuþak ve Kutup Kuþaðý daralýr, Orta Kuþak geniþlerdi.
• Orta Kuþak'ta yazlar daha serin, kýþlar daha ýlýk geçerdi.
• Aydýnlanma çemberinin yer deðiþtirme alaný daralacaðý için gece ve gündüz süreleri arasýndaki fark daha da azalýrdý.

Coðrafi Konum

Yeryüzündeki herhangi bir alanýn bulunduðu yere, o alanýn coðrafi konumu denir. Coðrafi konum, matematik konum ve özel konum olarak iki þekilde ifade edilir.

Matematik Konum

Dünya üzerinde bir nokta veya alanýn yerinin belirlenmesi için, o noktanýn Ekvator'a ve baþlangýç meridyenine olan uzaklýðýnýn bilinmesi gerekir. Bunun için enlem ve boylam kavramlarýndan yararlanýlýr.
Örnek : Türkiye 36° - 42° Kuzey enlemleri,
26° - 45° Doðu boylamlarý arasýnda yer alýr.

Özel Konum

Dünya üzerindeki bir yerin çevresine, denizlere, yer þekillerine, anayollara, geçitlere ve komþularýna göre konumudur.
Özel Konum;
Ýklim koþullarýný,
Doðal bitki örtüsünü,
Tarýmsal etkinlikleri,
Nüfus ve yerleþme biçimini,
Ekonomik etkinlikleri,
Ulaþým olanaklarýný,
Siyasal ve kültürel yapýyý etkiler.

Enlem

Dünya üzerindeki herhangi bir noktanýn baþlangýç paraleli olan Ekvator'a uzaklýðýnýn açýsal deðeridir.
Q açýsý, D noktasýnýn Ekvator'a olan uzaklýðýnýn açý cinsinden deðeridir ve D noktasýnýn enlem derecesini verir.
Örnek :
Q açýsýnýn deðeri 45 ise, D noktasýnýn enlem derecesi 45° dir.

Enlemin Etkileri

Bir yerin enlemi,
Güneþ'in ufukta ulaþabileceði yükseklik
Güneþ ýþýnlarýnýn yere deðme açýsý,
Gölge boylarýnýn yýl içindeki deðiþimi,
Gece - gündüz sürelerindeki deðiþim,
Ýklim koþullarý, hakkýnda bilgi verir.
Ýklim koþullarýna baðlý olarak,
Bitki örtüsü,
Tarým ürünleri ve hayvan ürünleri,
Akarsu rejimleri,
Deniz sularýnýn özelliði,
Nüfus ve yerleþme özelliði
Tarýmýn ve ormanlarýn üst yükseklik sýnýrý,
Kalýcý karlarýn baþlama yüksekliði hakkýnda bilgi edinilebilir.

Boylam

Dünya üzerindeki herhangi bir noktanýn baþlangýç meridyenine olan uzaklýðýnýn açýsal deðeridir.
Q açýsý, D noktasýnýn baþlangýç meridyenine olan uzaklýðýnýn açý cinsinden deðeridir ve D noktasýnýn boylam derecesini verir.
Örnek : D noktasýna ait Q açýsýnýn deðeri 30 derece ise,
D noktasýnýn boylam derecesi 30° dir.

Boylamýn Etkileri

Bir yerin boylamý ;
Yerel saatler,
Saat dilimleri,
Ayný enlem üzerindeki noktalarda Güneþin doðuþ ve batýþ saatleri hakkýnda bilgi verir.

Yerel Saat : Bir noktada Güneþ'in gökyüzündeki konumuna göre belirlenen saate yerel saat denir. Ayný boylam üzerindeki noktalarda yerel saat aynýdýr. Herhangi bir meridyenin Güneþin tam karþýsýna geldiði an, meridyen üzerindeki tüm noktalarda yerel saat 12.00'dir.
Güneþ, doðudaki bir noktada batýdaki yerlere göre daha önce doðar ve daha önce batar; bu nedenle yerel saat doðudaki yerlerde daha ileridir.

Yerel Saat Hesaplamalarýnda Ýzlenecek Yol

• Meridyen farký hesaplanýr.
• Meridyenler baþlangýç boylamýna göre ayný yönde ise çýkarma, farklý yönde ise toplama iþlemi yapýlarak meridyen farký bulunur.
• Zaman farký hesaplanýr.
• Birbirini izleyen iki meridyen arasýndaki zaman farký 4 dakikadýr. Meridyen farký ile 4 dakika çarpýlarak zaman farký bulunur.
• Zaman farký soruda verilen yerel saate eklenir veya çýkartýlýr.
• Doðuda olan bir yerin yerel saati ileridir. Bu nedenle soruda verilen yerin yerel saati ileri ise zaman farký çýkarýlýr, yerel saati geri ise zaman farký eklenir.
Örnek : 20. Doðu meridyeni üzerindeki A noktasýnda yerel saat 21.00 iken,
B noktasýnýn yerel saati kaçtýr? Çözüm :
Meridyenler baþlangýç boylamýna göre ayný yönde olduklarý için çýkarma iþlemi yapýlýr.
Meridyen farký = 40 - 20 = 20 meridyen
Zaman farký = 4 * 20 = 80 dakika ise 80 / 60 = 1 saat 20 dakika
B noktasý A noktasýna göre daha doðuda olduðu için yerel saati ileridir.
B'nin yerel saati = 21.00 + 01.20 = 22.20 dir.

Güneþ'in Doðuþ veya Batýþ Saatinin Bulunmasý

Bir noktada Güneþ'in doðuþ veya batýþ saati verildiðinde, ayný paralel üzerinde bulunan baþka bir noktada Güneþ'in doðuþ veya batýþ saatini bulmak için,
• Aradaki zaman farký bulunur.
• Güneþ doðudaki yerlerde daha erken doðup battýðý için, Güneþ'in doðuþ ve batýþ saatinin sorulduðu nokta doðuda ise zaman farký verilen saatten çýkarýlýr. Sorulan nokta batýda ise zaman farký verilen saate eklenir.

UYARI : Meridyenler, Greenwich'e (0°) göre farklý yönde ise, meridyen farkýný bulmak için toplama iþlemi yapýlýr.
UYARI : 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde (ekinokslarda) bir yerdeki Güneþ'in doðuþ veya batýþ saati verilirse, bir baþka yerdeki Güneþ'in doðuþ veya batýþ saati bulunabilir. Çünkü bu tarihlerde gece - gündüz süreleri eþit olduðu için Güneþ doðduktan 12 saat sonra batar ve battýktan 12 saat sonra doðar.
Saat Dilimleri
Dünya 15 derecelik aralýklarla 24 saat dilimine ayrýlmýþtýr. Her saat diliminin ortasýndan geçen meridyen o saat dilimini kullanan ülkelerin ortak saat ayar meridyenidir. Türkiye 2. Ve 3. Saat dilimlerinde yer alýr.

UYARI : Bir ülkede birden çok saat dilimi kullanýlmasý için, ülkenin doðu - batý doðrultusunda en az 2 saat dilimini kapsayacak kadar geniþ olmasý gerekir.

Sadece kayıtlı kullanıcılar yorum yazabilir.
Lütfen sisteme giriş yapın veya kayıt olun.

Powered by AkoComment Tweaked Special Edition v.1.4.6
AkoComment © Copyright 2004 by Arthur Konze - www.mamboportal.com
All right reserved