ARABİSTAN YARIMADASINDA DURUM 1.       Arabistan yarımadasının güneyinde; Main, Seba, Himyeri: Genelde yerleşik hayat söz konusu 2.       Kuzey ve Orta Arabistan’da; Amelikalılar,Nebat, Tedmür, Hire,Lahmiler,Gassaniler ve Kinde : Genelde göçebe yaşam mevcut (bedevi) 3.       Hicaz bölgesinde; Mekke, Medine ve Taif site şehirleri bulunmaktaydı.

 Siyasi Durum: Kabileciliğin, kan davalarının, köleciliğin, yağmacılığın ve zenginlerin sözünün geçtiği bir yönetim vardır. Dar'ün-Nedve : Mekke'de olağanüstü durumlarda kurulan meclistir.

 Sosyal Hayat : Velilik (bir çeşit kabile şeyhinin korumacılığı), sistemi mevcut olup, kadınların hiç bir değeri yoktu, kız çocukları hor görülürdü ve kölecilik yaygındı. Misafirperverlik ve emanete hıyanet etmemek olumlu özellikleridir.

Ekonomik durum : Mekke'de kervan ticareti, Medine'de ise tarım faaliyetleri önemlidir. Haram aylarda savaş yapılmaz, Mekke'de kurulan Ukaz panayırlarında ticaret yapılırdı.

Dini durum : Putperestlik dini yaygındır. Ancak Hıristiyan, Musevi ve Hanif dinine inananlar da vardır. Kâbe kutsal kabul edilmekteydi.

Kültürel durum: Hac mevsiminde kurulan panayırlarda her türlü edebiyat, şiir, heykelcilik sanatlarıyla, sportif faaliyetler yapılırdı. Mekke ticari ve dini merkez olma özelliğinden dolayı kültür etkileşiminin en yoğun olduğu yerdi.

MEKKE DÖNEMİ:   Hz.Muhammed 571yılında Mekke’de doğdu. Babası Abdullah, annesi Amine’dir. Doğmadan babasını 6 yaşında iken annesini kaybetti. Çocukluğunda çobanlık yaptı, olgunluğunda kervan ticaretiyle uğraştı. Dedesi Abdulmuttalip 8 yaşına kadar, ölünceye kadar amcası Ebu Talip 'in koruyuculuğu (velayeti) altında kaldı. 25 yaşında iken Hz. Hatice ile evlendi (595).Mekkeliler Muhamed’ül-Emin diyorlardı.

   Peygamberliği: Allah’ın ilk emri (Vahiy) oku (İkra) - Alak suresinin ilk ayetleri ile gelmiştir (610). Önce yakın akraba ve dostları uyarılmış ve ilk Müslümanlar Hz. Hatice (bir kadın), Hz. Ali (bir çocuk), Hz. Zeyd (bir köle) ve Hz. Ebubekir (olgun bir dost) olmuştur. Hz. Ömer'in Müslüman olmasıyla, Müslümanlar belirli bir güce erişmişler açıktan çalışmalara (tebliğe) başlamışlardır. √   Müşriklerin (Mekkeli putperestler) baskıları sonucu Müslümanlar ilk defa Habeşistan'a göç (hicret) etmişlerdir. (615) √   Peygamberimizin Habeşistan göçüne izin vermesinin nedeni; Baskıya uğrayan Müslümanları korumak ve muhtelif bir katliama karşı tedbirler almaktır.

Mekkelilerin İslamiyet’e Karşı Çıkma Sebepleri

1-  İslamiyet’im insanları eşit olarak görmesi

2-    Zenginlerin ekonomik çıkarlarını kaybetmekten korkmaları

3-  Geleneklerine bağlı olmaları

4-    Kabile üstünlüğü anlayışı

5-   İslamiyet’in putları ve kötü alışkanlıkları reddetmesi

6-    İslamiyet’in öldükten sonra dirilme inancını getirmesi

   Habeşistan göçünün ardından Mekke müşriklerinin boykotu (ambargosu) ile karşılaşıldı. √   Peygamber Mekke dışına Taife giderek İslamiyet'i yaymak istedi fakat taşlandı. √   Taif dönüşünde (ümitlerin bitmiş gibi göründüğü sırada) Medinelilerle AKABE BİATI 'nı yaptı.

Not :    621  I. Akabe Biati -12 kişi,622  II. Akabe Biati -73 kişi

Medinelilerin Müslüman olmalarının nedenleri; 1)Hz. Muhammed'in Peygamberliğine ve İslamiyet’e inanmaları 2)Medine'deki Yahudilerin bir Arap peygamberin geleceğini "aslolan Tevrat'a göre" haber vermeleri. 3)Medine’de sosyal huzursuzluğun olması 4)Medinelilerle araları bozuk olan Mekkelilerin İslam’a karşı direnmeleri... gibi nedenlerden dolayı Medine’deki hemen hemen tüm Araplar kısa sürede İslamiyet'i benimsediler. 5)Musab Bin Umeyr'in çalışmaları da önem arz etmektedir.

MEDİNE DÖNEMİ: HİCRET (622)   Nedeni: Mekke’de Müslümanlara çeşitli baskıların yapılarak İslamiyet'in yayılmasının engellenmek istenmesidir.  

 Hicret Önemi ve Sonuçları: 1) Medine’de İslam Devleti kuruldu. Hz.Muhammed bu devletin başkanı odu. İslamiyet devlet dini haline gelmiştir. 2) İslamiyet büyük tehlikelerden korunmuştur. 3) İslamiyet'in yayılması hızlanmıştır. 4) Medine ilk İslam devletinin başkenti olmuştur. 5) İlk, okul açılmıştır. (Ashab-ı Suffe) 6) Hz. Ömer devrinde,Hicri takvime başlangıç kabul edilmiştir. 7) Muhacir ile Ensar kardeş ilan edilmiştir.8) Peygamberimiz Medine’deki Müslüman, Yahudi ve Hıristiyanların ileri gelenlerini de toplayarak "kendi denetimlerinde" ilk defa yazılı bir vatandaşlık antlaşması "anayasa" (Medine Sözleşmesi) hazırlamıştır. Anayasanın hazırlanması ve tüm Medine halkına kabul ettirilmesi İslamiyet'in devlet haline geldiğinin resmi kanıtıdır.

HZ. MUHAMMED'İN KATILDIĞI SAVAŞLAR:Hz.Muhammed’in bizar katıldığı savaşlara “gazve”,katılmadıklarına ise “seriye” denir.

1.      BEDİR SAVAŞI (624)  Nedenleri : a)Mekkeli müşriklerin Hicret dolayısıyla, Mekke'de bırakılan Müslümanların mallarını yağmalayarak Şam'a satmak için götürmeleri ve Müslümanların bu olayı haber alması, kervanın yolunu keserek mallarını geri almak istemeleri. b)Kureyş müşriklerinin saldırgan tutumları, c) Allah’tan savaş emrinin gelmesidir.

Savaş:Bedir kuyusu civarında 900 kişilik Mekke ordusuna karşılık Müslümanlar 313 kişiydiler.

Sonuçları : 1)   Müslümanların yaptıkları ilk savaş, ilk zaferidir.

2)     Bundan dolayı Müslümanların maddi ve manevi güçleri artmıştır.

3)      Ganimetlerin dağıtımı, esirlere muamele gibi konularda İslâm savaş hukukunun temeli atılmıştır.

4)     Esir alınan Mekkelilerden zenginler, kurtuluş parası ödeyerek; okuma yazma bilenler de Müslüman çocuklara okuma yazma öğretmek şartıyla serbest bırakıldılar.

5)     Bedir Savaşı sonrasında, antlaşmaya uymayan Kaynuka Yahudileri Medine'den çıkarıldılar.   

6)      Mekke'nin Arabistan'daki itibarı sarsıldı.

7)       Şam ticaret yolu Müslümanların eline geçmiştir.

2.      UHUD SAVAŞI (625)Nedeni :1)      Medine'deki Yahudilerin Mekkelileri kışkırtmaları2)      Müslümanların Mekkeliler ait büyük bir kervanı ele geçirmeleri3)      Mekkelilerin Bedir yenilgisinin intikamını almak istemeleri4)      Mekkeli Müşriklerin, kervan yollarını güvenlik altına almak istemeleridir.Savaş: Savaş Medine yakınlarındaki Uhud Dağı çevresinde olmuş, önceleri Müslümanlar (700 kişi) galipken okçu birliklerinin yerlerini terk etmeleri nedeniyle Mekkelileri (3000 kişi) saldırıları Müslümanlar geçici bir yenilgi almışlardır. 70 Müslüman şehit oldu. Ancak Mekkeliler Medine üzerine yürümeye cesaret edemeyerek geri döndüler. Mekkelilerin geri dönmesi üzerine Müslümanlar Mekkelileri takip ettiler. Önemi:1)Müslümanların ilk yenilgisidir.2)Hz. Peygambere itaatin önemi anlaşılmıştır.3)Mekkeliler galip gelmelerine rağmen asıl amaçlarına ulaşamamışlardır.4)Mekkeliler Müslümanların kendilerine denk bir kuvvet olduğunu, Müslümanları tek başlarına yok edemeyeceklerini görmüşlerdir.5)Mekkeliler ile bir anlaşma yaptığı öğrenilen bir grup Yahudi daha Medine’den çıkarılmıştır.

3.      HENDEK SAVAŞI (627)  Nedeni: 1)Uhud Savaşı'ndan sonra şehirden çıkarılan Yahudi Nadir Kabilesi'nin ve Medine Yahudilerinin Mekkelileri kışkırtmaları2)Mekkelilerin İslâm Devleti'ne son darbeyi vurmak istemeleriSavaş:Hz. Muhammed düşman kuvvetlerinin 10.000 kişi olduklarını öğrenince, Medine'de kalarak savunma savaşı yapmaya karar verdi. Bu sırada yeni Müslüman olan İranlı Selman-ı Farisi'nin teklifi üzerine Medine hendeklerle çevrildi. Mekkeliler ilk kez gördükleri bu savunma taktiği karşısında şaşırdılar ve hendeği geçemeyip geri çekildiler. Önemi:1)Mekkeliler bundan sonra savunmaya çekildiler. Müslümanlar ise taarruza geçtiler.2)Medine yakınlarındaki Arap kabileleri arasında İslâmiyet yayıldı.3)Mekkelilerle işbirliği yapan Kureyza Yahudileri şehirden çıkarıldılar.4)Müslüman Araplar Medine'yi savunacak güce eriştiklerini Kureyş ve diğer Arap kabilelerine kanıtlamışlardır.5)Beni Kaynuka Yahudileri Medine'den çıkarıldı.Not: Bedir, Uhud ve özellikle Hendek savaşı sırasında vatandaşlık antlaşmasına (anayasaya) hıyanet edip, müşriklerle anlaşmak istedikleri kanıtlanan ve iki yüzlü davranan Medine Yahudileri cezalandırılarak Medine'den sürülmüşler, bunun üzerine onlarda Hayber'e gitmişlerdir.

 Bedir - Uhud - Hendek Savaşlarının Ortak Sonuçları; 1)Müşrikler (Mekkeliler) saldırmış, Müslümanlar savunmuşlardır. 2)Müslümanlar başarılı oldukları için ; a. İslamiyet'in yayılması hızlanmış, b. Müslümanların güvenliği sağlanmış, c. Yemen, Hicaz, Şam ticaret yolları Medine İslam Devletinin kontrolüne girmiştir. Mekkeliler için çok önemli olan ticari hayat olumsuz etkilenmiştir 3)Yahudiler Medine'den sürülmüştür.

4.      HUDEYBİYE ANTLAŞMASI (628)Nedeni: Peygamberimiz ve Müslümanların silahsız bir halde Mekke'ye gidip Kâbe’yi ziyaret etmek istemeleridir. Ancak müşrikler, Müslümanları Mekke'ye sokmamışlar ve ilk defa Müslümanlarla müşrikler arasında bir antlaşma imzalanmıştır.  Maddeleri: 1)Her iki taraf on yıl savaşmayacak 2)Müslümanlar ve Mekkeliler istedikleri kabilelerle anlaşma yapabilecekler ancak askeri yardım yapılamayacak. 3)Velisinin izni olmadan bir Mekkeli Medine'ye sığınırsa geri verilecek, Mekke'ye giden bir Medineli geri verilmeyecek. √   Bu maddeden dolayı bazı Müslümanlar ilk defa Peygamberimize itiraz etmişlerdir. √   Müslümanların aleyhine görülen bu madde, uygulamada Müslümanların lehine sonuç vermiştir. Bu nedenle müşrikler bu maddenin iptalini istemişlerdir. √   Peygamberimizin çok iyi bir diplomat olduğunun kanıtıdır. 4)Müslümanlar o yıl hac yapmadan geri dönecekler ancak gelecek yıl hac yapabilecekler, hac süresinde müşrikler Mekke'yi terk edecekler

Hudeybiye Sonuçları: 1) Mekkeliler Müslümanları hukuken tanımışlardır.2) Hudeybiye Barışı İslamiyet'in yayılmasının hızlanmasını sağlamış ve Müslümanların lehine sonuç vermiştir. 3) Barıştan dolayı Mekke kervanlarının İslam topraklarından geçmesi ticari hayatı canlandırmıştır. 4) Mekke ile barış yapan Müslümanlar, Yahudiler üzerine sefer yapma ortamı elde etmişlerdir. 5) Hudeybiye barışı iki yıl sonra Mekkeliler tarafından bozulmuştur. 6) Kureyşlilerle Müslümanlar arasındaki gerginliğin azalmasına ve Mekkeliler arasında İslâmiyet'in yayılmasına ortam hazırlanmıştır.

5.      HAYBER'İN FETHİ (629)Nedeni: Medine'den ayrılan Yahudilerin İslam düşmanlarıyla işbirliğine girişmeleri ve ticari kervanlara saldırmaları. üzerine, Şam - Medine ticaret yolunun güvenliğini sağlamaktır. Sonuçları:1)      Yahudiler yenilmiş, Hayber Kalesi fethedilmiş, 2)      Yahudiler Arabistan Yarımadası'ndan çıkarılmış, 3)      Şam ticaret yolları tamamen Müslümanların kontrolüne girmiş, 4)      İslamiyet daha da güçlenmiştir.

6.      MUTE SAVAŞI (629) :İslâmiyet'in yayılışı karşısında endişelenen Bizans'ın, Müslümanlar üzerine hücuma hazırlandığı haberini alan Hz. Peygamber bilgi edinmek amacıyla Bizans sınırına bir ordu göndermişti. İslam keşif ordusu, Mute'de büyük bir Bizans ordusuyla karşılaşmış önce bozguna uğramasına rağmen, Halid bin Velid'in komutayı almasıyla başarılı olmuştur.

 Önemi:1)     Müslümanların Bizans ile yaptıkları ilk savaştır.2)     Arabistan dışına yapılan ilk seferdir3)     Peygamberimiz katılmamıştır.

7.      MEKKE'NİN FETHİ (630)Nedeni: Müşriklerin Hudeybiye Barışı'nı bozmaları ve bazı Arap kabilelerini Müslümanlara karşı kışkırtmalarıdır. Fetih:Yapılan gizli hazırlıklar sonucu on binden fazla Müslüman askeri bir direnişle karşılaşmadan Mekke'ye girmiştir.

  Sonuçları : 1)Mekke Müşrik devleti ortadan kaldırıldı. 2)Genel af ilan edildi, putlar kırıldı. 3)Müşriklerle Müslümanlar arasındaki siyasi rekabet sona erdi. 4)İslamiyet en büyük zaferini kazandı. 5)Mekke savaşılmadan alındı.6)Kâbe Müslümanların eline geçti.7)Müslümanlar Arap Yarımadası'nın en büyük gücü haline geldi.8)İslâmiyet'in yayılışı hızlandı. Hz. Peygambere işkence yapmış olmalarına rağmen cezalandırılmayan Mekkeliler Müslüman oldular.

8.HUNEYN SAVAŞI ve TAİF SEFERİ (630)  :Mekke'nin fethinden hemen sonra Huneyn'de toplanan putperest Arap kabileleriyle savaşılmış ve bu kabileler egemenlik altına alınmıştır. Huneyn Zaferi'nden sonra Taif kalesi kuşatıldı ancak bir yıl kadar sonra Taif teslim oldu.

Not: Bu zaferlerden sonra Hicaz Bölgesi tamamen Müslümanların kontrolü altına girmiştir.

9.TEBÜK SEFERİ (631) : Yanlış bir haberden dolayı Bizans Devleti üzerine yapılmış, Müslümanların karşısına düşman çıkmayınca Gassani Arapları egemenlik altına alınarak Tebük'ten geri dönülmüştür. Önemi:1)      Tebük Seferi sonucunda Arap Yarımadası'nda siyasi birlik sağlanmıştır.2)      Hz. Muhammed'in son seferidir.

Veda Haccı ve Hz. Peygamber'in Vefatı (632):632 yılında Hz. Peygamber hac farizasını yerine getirdi. Hac sırasında 125.000 kişilik ashabına meşhur Veda Hutbesini okudu. Veda Haccı dönüşünde rahatsızlanan Hz. Peygamber 8 Haziran 632'de vefat etti.

Dönemin Genel Özellikleri1)Peygamberimizin vefatından sonra Hz. Ebubekir’in seçilmesiyle başlayıp, Hz. Ali’nin şehit edilmesiyle biten döneme dört halife dönemi denilmektedir2)Halifeler, seçimle işbaşına geldiklerinden bu döneme Cumhuriyet dönemi de denilmiştir.3)İslam geniş bir alana yayıldı4)İslam devleti kurumlaştı5)İslam devleti devrin en büyük güçleriyle mücadele edebilecek bir duruma geldi. 6)Hz. Muhammed'in ölümünden sonra, onun yerine geçen ve onun izinden giden İslam devlet başkanlarına Halife denir. Sırasıyla Hz. Ebu Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali bu görevi üstlendiler.

I)            Hz. EBUBEKİR DÖNEMİ (632 – 634)

1)Zekat vermek istemeyen kabileler itaat altına alındı. Peygamberlik iddiasında bulunanlarla savaşıldı.Yalancı peygamberler ortadan kaldırıldı. Böylece iç siyasi otorite sağlanmıştır.

2)Bahreyn ve Umman'daki ayaklanmalar bastırıldı. Yemen ve Hadramut yeniden İslâm Devleti'ne bağlandı.

NOT: Böylece bütün Arabistan Medine etrafında yeniden birleştirildi.

3)      Kur'an-ı Kerim ayetleri toplanarak kitap haline getirildi.  Kuran-ı Kerim’in kitap haline getirilmesinde; a)Hz. Muhammed’in vefat etmesi b)Yalancı peygamberlerin ortaya çıkması c) Hafızların savaşlarda şehit olmaları d)Ayetlerle hadislerin birbirine karışmasının önlenmek istenmesi e)Kuran ayetleri arasına rivayetlerin girmesinin önlenmek istenmesi f)  Kuran’ın yazılı olduğu malzemenin (deri, taş, ağaç gibi) korunmasındaki zorluklar

4)      İlk kez Arap yarımadası dışında fetih hareketleri başladı. Bir ordu Suriye’ye, bir ordu da Irak taraflarına gönderildi.

5)      Müslümanlar Suriye'de Yermük Savaşı'nda Bizans'ı ağır bir yenilgiye uğrattılar (634). Bu zafer Suriye'nin fethine ortam hazırladı. Bizans ile yapılan ilk büyük savaştır

6)      Sasanilerden Hire Beyliği, İslâm Devleti'ne bağlandı.

7)      Halifeye, devlet memurlarına ve ordu mensuplarına maaş bağlandı.

√   Dört Halife Devri'nde en çok fetih Hz. Ömer Dönemi'nde yapılmıştır. İç sorunlar halledilmiştir. Fetihler

1)Suriye ve Filistin'in Fethi: Yermük Savaşı sonrasında Suriye'de fetihler devam etti. Ecnadin Savaşı, Suriye'nin tamamen fethini sağladı (636).Bundan sonra Kudüs kuşatıldı. Halk, halife geldiği takdirde şehri teslim edeceğini söyleyince, Kudüs'e gelen Hz. Ömer şehri teslim aldı. Hz. Ömer Cizye vergisi vermeyi kabul eden Hristiyan ve Musevilere inanç ve ibadet hürriyeti verdiğini belirten bir ferman yayınladı. Aynı dönemde Ürdün'ün fethi gerçekleşti.

2)İran ve Irak'ın Fethi: İslam orduları, Sasaniler karşısında Köprü Savaşı'nı kaybettiler (635). Fakat kısa bir süre sonra Kadisiye (636), Celüla (637) ve Nihavent (642) Savaşlarını kazanarak bu bölgelerin fethini tamamladılar. Böylece Hazar ve Horasan Türkleriyle komşu olundu.

3)El-Cezire'nin Fethi: Suriye, Irak ve İran'ın fethinden sonra el-Cezire (Yukarı Mezopotamya) ortada sıkıp kalmıştı. Burası da 636' da fethedildi.

4)Azerbaycan'ın Fethi: İslâm orduları ilerleyerek 643 – 644 yıllarında bütün Azerbaycan'ı fethettiler. Böylece Kafkaslar ve Hazar Denizi'ne ulaştılar.5)Mısır'ın Fethi: Mısır’a yönelen İslâm kuvvetleri 640 yılında burayı fethettiler.

Not: Arap yarımadası dışında ilk büyük fetih hareketleri Hz. Ömer Dönemi'nde başlamıştır. İlk kez farklı bir kıtada fetihler yapılmıştır.(K. Afrika - Mısır) 6)Trablusgarp ve Bingazi'nin Fethi: İslâm orduları Mısır'dan sonra Trablusgarp ve Bingazi'nin bir kısmının fethini gerçekleştirdi.

Sınırlar: Hz. Ömer'in on yıllık halifeliğinde fetihler sonrasında İslâm Devleti'nin sınırları doğuda Horasan'a, batıda Libya'ya, Kuzeyde Kafkaslar ve Anadolu'ya kadar ulaştı.

Teşkilâtlanma çalışmaları√   Hz. Ömer zamanında toprakların genişlemesiyle yeni düzenlemelere gidilmiştir:1)Fethedilen yerler yönetim birimlerine ayrıldı. Büyük iller oluşturuldu.2)İlk defa mali ve askeri amaçlı Divan Teşkilatı kuruldu.3)Devlet hazinesi (Beytülmal) oluşturuldu.4)İlk kez valilerin yanında yüksek maaşlı kadılar tayın edilerek yargıda bağımsızlık ger­çekleştirilmiştir, adli teşkilat kurulmuştur.5)Hicri Takvim kabul edildi.6)İkta sistemi uygulanmaya başlandı.7)İlk düzenli ordular kuruldu. 8)Vergilerde yeni düzenlemeler yapılmıştır9)Mısır'da Füstad, İran'da Merv, Irak'ta Basra ordugâh şehirleri kuruldu. √   Adaleti ile meşhur olan Hz. Ömer İranlı bir köle tarafından şehit edildi (644).√   İslam devleti bir imparatorluk halını almıştır

Fetihler1)Kuzey Afrika'daki fetihlere devam edilerek Libya'nın tamamı ve Tunus fethedildi.

2)Anadolu'da İslâm orduları Kayseri'ye kadar geldiler.

3)Doğuda Horasan ve Harzem fethedildi.√   İlk defa bazı Türk boyları hâkimiyet altına alındı.

 4)Kafkasya'da bulunan Hazar Türkleriyle savaşlar yapıldı. (Belencer Savaşı) Hazarlara karşı Karadeniz’in kuzeyindeki Kama Bulgarlarıyla siyasi ve diplomatik ilişkiler kuruldu. Bu ilişkiler X. yy'da Kama Bulgarlarının Müslümanlaşmasına yol açmıştır.)

 Denizcilikte Gelişmeler1)İlk İslâm donanması Suriye valisi Muaviye tarafından kuruldu.2)İslâm donanması ilk savaşında Finike yakınlarında Bizans donanmasını yenilgiye uğrattı.3)Kıbrıs'a seferler düzenlendi ve Kıbrıs vergiye bağlandı.4)Rodos fethedildi.

NOT: Hz. Osman zamanında Kur'an-ı Kerim çoğaltılarak ülkenin her tarafına gönderildi.√   Hz. Osman döneminde; a)Önemli görevlere Emevi ailesinden kişilerin getirilmesi b)Yahudi asıllı Abdullah b. Sebe’nin ve İslâmiyet’i kabul etmiş gibi görünüp gerçekte benimsemeyen (münafık) kişilerin çalışmaları c) Ganimet gelirlerinin azalması ve orduda memnuniyetsizlikler d)Yumuşak tabiatlı olması e)Yardımcılarından Mervan'ın çalışmaları öncelikle İslamiyeti yeni kabul etmiş bölgelerde isyanların çıkmasına sebep olmuştur√   Hz. Osman döneminde yaşanan bu olaylar sonucunda;a)İslâm dünyasında ilk defa anarşi faaliyetleri başlamıştır. b)İslâm dünyasında başlayan görüş ayrılıkları; karışıklıklara ve fetihlerin durmasına neden olmuştur.√   Çıkan karışıklıklar sonucu şehit edildi. UYARI: İç karışıklıklar ve siyasi nedenlerden dolayı öldürülen ilk halifedir.

Cemel Vakası (Deve Olayı):Şam valisi Muaviye, Hz. Ayşe, Talha ve Zübeyr Hz. Osman'ın katillerinin bir an önce bulunmasını istiyorlardı.Hz. Ali'ye karşı olan Hz. Ayşe, Talha ve Zübeyr, Basra'ya giderek kuvvet topladılar. Hz. Ali de topladığı kuvvetlerle Basra üzerine yürüdü. İki ordu arasındaki savaş Hz. Ayşe'nin devesinin etrafında geçti ve Hz. Ali'nin kuvvetleri galip geldiler (656).√         Müslümanların kendi aralarında yaptıkları ilk savaştır.

Sıffin Savaşı ve Hakem Olayı: Şam valisi Muaviye ve Amr İbn'ül As Hz. Ali'nin halifeliğini tanımıyorlardı. 657 yılında Sıffin'de iki taraf karşı karşıya geldiler. Barış girişimleri sonuç vermedi. Savaş Hz. Ali tarafının üstünlüğü ile devam ederken, Muaviye'nin askerleri Kur'an'ın hakem olmasını ileri sürerek Kur'an sayfalarını mızraklarının ucuna geçirdiler. Sonunda halifenin hakemler tarafından belirlenmesi istendi. Ebu Musa el Eş'ari Hz. Ali'nin, Amr İbn'ül As Muaviye'nin hakemi oldular. Hakemler uzun görüşmeler sonunda ikisinin de halifelikten alınmasına karar verdiler. Ebu Musa el Eş'ari vekili olduğu Hz. Ali'yi halifelikten aldığını açıklayınca Amr İbn'ül As vekili Muaviye'yi halife seçtiğini açıkladı. Hakem Olayı denilen bu gelişmeler, iç karışıklıkları artırdı. İslâm dünyasında birbirine muhalif üç grup ortaya çıktı: Hz. Ali taraftarları, Muaviye taraftarları, Hariciler√   İslam dünyasında ilk resmi siyasi ayrılıklara neden olmuştur.√   Hz. Ali'nin Hariciler tarafından şehit edilmesi üzerine Dört Halife Devri sona ermiştir.

Hz. Ali’nin şehit edilmesinden sonra Kûfe halkı Hz.Ali’nin oğlu Hz. Hasan’ı halife ilan etmişti. Ancak kendisinin halife olduğunu ilan ederek Hz.Hasan ile mücadele edeceğini belirtmiştir. Hz.Hasan, Müslümanların birbirlerini öldürmelerine engel olmak ve iç karışıklık oluşturmamak için Muaviye’ye bazı şartlar öne sürerek savaştan çekildi. Buna göre halifelik seçimle belirlenecekti. Muaviye bu teklifi kabul etti. Böylece İslam tarihinde Emeviler Devri denilen yeni bir dönem başlamıştır. Muaviye, Ümeyye ailesinden gelmesinden dolayı be devlete ve hanedana Emeviler denmiştir.

 MUAVİYE DÖNEMİ (661–680)1. Muaviye iç karışıklıkları giderdikten sonra uzun zamandır duran fetih hareketlerine tekrar başladı.2. İslam orduları 674 ‘te Maveraünnehir bölgesine giderek Buhara, Semerkant ve Tirmiz’i vergiye bağlamışlardır.3. Muaviye Merv şehrini merkez yaparak Horasan vilayetini kurmuş ve bu bölgeye pek çok Arap yerleştirmiştir.4. Muaviye zamanında iki defa İstanbul kuşatımıştır. İlk kuşatmada Ebu Eyyup El-Ensârî şehit düşmüştür( 668). İknci kuşatma yedi yıl sürmüş ancak başarı sağlanamamıştır (674–680). 5. Bizans’tan Tunus’u aldılar, Burada Afrikiyye diye bir eyalet oluşturuldu ve Kayravan adında bir şehir kurularak merkez yapıldı.6. Donanma Rodos ve Girit adalarına seferler düzenlemiştir.7. Muaviye daha sağlığında oğlu Yezid’i yerine veliaht tayin etti. Böylece halifelik saltanata dönüştü.

YEZİD DÖNEMİ (680–683)

1. Kerbela Olayı: Muaviye’nin ölümü üzerine Yezid geçti. Bunun üzerine Hz. Hüseyin harekete geçti. Küçük bir grupla Kufe şehrine doğru yola çıktı. Ancak Kerbela şehri yakınlarında Yezid’in ordusu tarafından kuşatıldı, direnmesi üzerine etrafındakilerle beraber şehit edildi (680). Hz. Hüseyin’in öldürülmesi İslam Dünyasındaki ayrılıkları daha da arttırdı. √   Hz.Ali taraftarları ayrılarak Şİİ mezhebini kurdular (ilk mezhep ayrılıkları başladı).√   Bu olay İslam’daki siya­sal çatışmaları daha da hızlandırdı.

2. İslam orduları Kuzey Afrika’da ilerleyişlerine devam ederek Fas ve Cezayir’i fethettiler. Böylece Atlas Okyanusu kıyılarına kadar ulaşıldı. Fakat Ukbe bin Nafi Kayveran’a dönerken şehit edildi.√   Bu yenilgi ile Kuzey Afrika’da fetihler durduğu gibi Kayveran Bizanslıların eline geçti.√   Yezid ‘den sonra II. Muaviye ve Mervan bin Hakem halife oldular.

ABDÜLMELİK DÖNEMİ (685–705)1.       Halife Abdülmelik iç karışıklıkları giderdikten sonra fetih hareketlerine devam etti.2.       Kuzey Afrika tamamen fethedildi.3.       Arapça resmi dil olarak ilan edildi. 4.       İlk İslam parası bu dönemde bastırıldı.

VELİD DÖNEMİ (705–715)1.       Türk illerinde Kuteybe bin Müslim komutasında fetihler yapıldı.2.       Muhammed bin Kasım Hindistan’da Sind ve Güney Pencab’ın fethini gerçekleştirdi.3.       Tarik bin Ziyad komutasındaki birlikler Sebte (Cebelitarik( Boğazı’nı geçerek Vizigotları yendiler (Kadiks Savaşı–711). Böylece İspanya’nın fethi gerçekleşti.√   Emevi devletinin en güçlü ve sınırlarının en geniş olduğu dönem halife Velid zamanıdır.Süleyman Döneminde (715-717) : İstanbul denizden ve karadan kuşatıldı. Fakat alınamadı.Abdülaziz Dönemi (717–720):Emevilerin en adaletli zamanı oldu. Lüzumsuz harcamalar engellendi.II. Yezid Döneminde ( 720–724)1.       Hazarlar Kafkasların güneyine indiler ve Azerbaycan’ı istila ettiler.2.       Abbasiler Emevi aleyhine gizli faaliyetlere giriştiler.HİŞAM DÖNEMİ ( 724–743)Puvatya Savaşı(732): Abdurrahman’ül-Gafiki komutasındaki İslam orduları Pirene Dağlarını aşarak Fransa’ya girerek Bordo’yu aldılar (732).Fakat Franklarla yaptıkları Puvatya Savaşı’nı kaybettiler, İspanya valisi Abdurrahman’ül-Gafiki şehit düştü ve tekrar ispanya’ya çekildiler.√         Puvatya, İslam ordularının Fransa içlerinde ulaştıkları son yer olmuştur. √         Müslüman Arapların Batı Avrupa’daki fetih hareketi durmuştu. Pireneler sınır oldu.√         Yenilen Müslüman Arap ordusu Fransa’dan geri çekildi ve İspanya da kaldı.

EBU MÜSLİM İSYANI VE EMEVİ DEVLETİ’NİN YIKILMASI (750)Yaklaşık 90 yıl süren Emevi hanedanı Horasanlı Ebu Müslim isyan etti. Emevi birliklerini ve son Emevi halifesi II. Mervan’ı da yenerek bu hanedanı ortadan kaldırdı. 

Emevilerin Yıkılış Sebepleri1)      Arap milliyetçiliği yapmaları ve diğer milletlere değer vermemeleri 2)      Önemli görevlere Emevi ailesinden olanların getirilmesi ve bu durum sonucu oluşan Arap kabileleri arasındaki huzursuzluk.

3)      Emevi ailesi arasındaki geçimsizlikler ve taht kavgaları

 4)      Arap kabileleri arasındaki rekabetin savaşlara dönüşmesi

5)      Fetihlerin durması.

6)      Ülkedeki ekonomik dengesizlik

7)      Hz.Ali taraftarlarının ( Şiiler), Hz. Abbas’ın soyundan gelenlerin ve Haricilerin çalışmaları

8)      Sınırların çok genişlemesi ve merkezden kontrolünün zorluğu

9)      Emeviler Devleti, Horasan valisi Ebu Müslim Horasani’nin isyanı ve Emevi halifesi Mervan’ın öldürülmesiyle sona ermesi

EMEVİLER DÖNEMİNİN GENEL ÖZELLİKLERİ1. Emeviler döneminde sınırlar doğuda Seyhun nehrine batıda Atlas okyanusuna, kuzeyde pirene dağlarına ve Anadolu içlerine kadar genişlemişti.2. Emeviler döneminde İslam kültür ve uygarlığının temelleri atıldı.3. Emeviler devrinde halifelik babadan oğula geçmeye başladı ve halifelik bir saltanata dönüştü.4. Türklerle Araplar arasında şiddetli mücadeleler yapıldı.( Emevilerin Arapçılık politikası bunda etkili olmuştur.)5. Ülke yönetimi eyaletlere bölünmüştür.6. Emeviler, Hz.Muhammed ve Dört Halife dönemlerindeki basit ve gösterişten uzak İslâm Devleti'ni, zaman ve şartların sonucunda Bizans ve Sasanilerden de yararlanarak, tam teşekküllü bir Arap Devleti haline getirdiler.7. Fethedilen yerler zamanla İslâmlaştı. Hatta İran ve Türkistan hariç Araplaştı.8. Emevilerin izlediği Arap milliyetçiliği politikası İslâmiyet’in diğer milletler arasında yayılmasını engellemiştir.

Emeviler Döneminde Türklerle İlişkiler1. Hz. Ömer döneminde Müslümanlarla Türkler komşu oldular. 2. Hz. Osman döneminde de bir taraftan Kafkaslarda, diğer taraftan Maveraünnehir'de Türklerle (Türgiş Devleti) savaşlar başladı. 3. Türklerle Araplar arasındaki büyük savaşlar Emeviler döneminde olmuştur. 4. I.Velid döneminde Kuteybe b. Müslim Maveraünnehir'in fethini gerçekleştirdi (715). Bu sırada Türgeşlerin başında bulunan Sulu Han, Türk şehirlerini tekrar geri aldı. Sulu Han’dan sonra yerine geçen Boğa Tahran Emevilerin Horasan valisi tarafından öldürülünce Maveraünnehir’de Araplar rahatlamışlar ve bölgede Türklerle mücadele edecek bir Türk devleti kalmamıştır. Sulu Han'ın yerine geçen Bağa Tarkan zamanında savaşlar devam etti. Fakat Bağa Tarkan'ın Emeviler tarafından öldürülmesinden sonra Emeviler kesin olarak Maveraünnehir'e yerleştiler.

Abbasi Devleti Ebu’l Abbas Abdullah tarafından kuruldu. Son Emevi hükümdarı II.Mervan kaçtığı Mısır’da yakalanarak öldürüldü.Dönemi iç karışıklıkları bastırmakla geçmiştir.

Halife Mansur zamanında (754–775):1. Bağdat şehri kuruldu ve burası hilafet merkezi Haşimiye’den Bağdat’a taşındı.2. Abbasi orduları Kafkasya ve Maveraünnehir’de Türklerle savaşılmış, Hindistan’a kadar uzanan seferler yapılmıştır.3. Bizans ile mücadele devam etmiş, Anadolu içlerine kadar akınlar yapılmıştır.4. Kültür alanında eski Yunan ve Helen eserleri Arapça’ya tercüme edilmiştir.

YÜKSELİŞ DÖNEMİHarun Reşid (786–809):1. Abbasiler en güçlü dönemini halife Harun Reşid (786–809) döneminde yaşamıştır.2. Uzun dönem vezirlik yaparak güç ve otoritesinin artırarak Abbasi halifeliğini tehdit eden İranlı Bermekî ailesinin hâkimiyetine son verilmiştir.3. Bu dönemde Bizans’a karşı büyük mücadeleler verilmiştir. Ankara’ya kadar gelinmiştir. Bizans barış isteyince 806 yılında barış yapılmış ve Bizans vergiye bağlanmıştır. Bizans’a karşı Frank İmparatoru Şarlman ile iyi ilişkiler kurmuştur. Bu ittifak En­dülüs Emevi devletini sarstı.4. Bilim, kültür ve sanatta büyük gelişmeler gerçekleştirilmiştir.5. İlk defa medrese öğretimi altında çağdaş eğitimi başlattı. 6. Hıristiyanların Kudüs'ü serbestçe ziyaret etmelerine izin verdi. (Nedeni Hıristiyanların Endülüs Emevi devletiyle Abbasi devletine karşı birleşmesini önlemek için.)

ME’MUN DÖNEMİ:1. 816 yılında başlayan Babek isyanı uzun mücadeleler sonucu güçlükle bastırabilmiştir. (Babek Zerdüşt dinine benzeyen bir mezhep oluşturmuştu).2. Abbasi orduları Anadolu’ya girerek Ulukışla’ya kadar ilerlemişlerdir.3. Türklerin İslam devletindeki etkinliği de yavaş yavaş artmaya başladı. Türkler arasında İslam Dini hızla yayılmaya başladı. 4. Emevilerin aksine Abbasilerin Türklere hoşgörü ile yaklaşmaları, ayrımcılık yapmamaları, Türk-Arap ilişkilerin düzeltmiş ve İslam Dini Türkler arasında yayılmaya başlamıştır. 5. Tercüme faaliyetleri için Bağdat’ta Beytü’l-Hikme kuruldu. Yabancı bilim adamları Bağdat'a davet edildi. İslam Rönesans'ı başlatıldı.

  Halife Mutasım dönemi:1. Babek isyanı devam etmiş e nihayet Tük komutanı Afşin tarafındab Babek öldürülmüş ve bu isyan tamamen sona ermiştir.2. Türklerin İslam Devletindeki etkinliği daha da arttı. Türklerden ordular oluşturulmaya başlandı. 3. Türk ordusu için Bağdat yakınlarında Samerra şehri kuruldu. 4. Türkler için Bizans sınırlarına Avasım denilen ordu kentler kuruldu. Türklerin Araplarla evlenmesi yasaklandı (savaşçı özelliklerini yitirmemeleri için).5. Bilimde, teknikte büyük ilerlemeler oldu. Emirül Umera (Tevaiful Muluk)Dönemi Abbasi Devleti’nin Zayıflaması ve Yıkılışı:Halife Mutasım’ın ölümünden (842)  sonra başa geçen halifeler arasında üstün yetenekli kimselerin olmayışı merkezi otoriteyi büyük ölçüde sarsmıştır. Bunun sonucunda Abbasi Devleti’nin çeşitli bölgelerinde birçok devlet ortaya çıkmıştır. Bunlar, çeşitli bölgelere EMİRÜL UMERA (TEVAİFUL MULUK) adı altında vali olarak gönderilen kişilerin devletin zayıflamasından yararlanarak dini bakımdan halifeye bağlı kalmakla beraber, siyasi bakımdan tamamen bağımsızdılar.       Abbasi Devleti’nin yerine kurulan bu devletlerin isimleri ve kuruldukları yerler şunlardır: Tolunoğulları (Mısır, İhşitler (Mısır), İdrisoğulları (Fas), Aglebiler (Tunus,Cezayir) ,Fatımiler (Mısır), Tahiroğulları (İran,Horasan), Safariler(İran’ın Sistan bölgesi-Maveraünnehir), Samanoğulları (Horasan,Maverünnehir ), Büveyhoğulları (İran).√   945 yılında Bağdat’ı ele geçiren Büveyhoğulları Abbasi halifeliğin kontrollerine aldılar.1055 yılında  Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey Bağdat’a gelerek Halife’yi Büveyhoğullarının baskısından kurtardı. Abbasiler kısa bir süre Irak ve çevresine hakim olmuşlardır. Büyük Selçuklu Devleti yıkılınca Abbasiler de en önemli destekçilerini kaybettiler.√   1258 yılında Moğol Hükümdarı Hülagu Han Bağdat’ı ele geçirip son Abbasi halifesi Mu’tasım’ı öldürterek Abbasilere son verdi. √   Moğolların elinden kurtulan Abbasi ailesine mensup kişiler Mısır’a kaçtılar ve orada Memlukların egemenliğinde halifeliklerini devam ettirdiler. 1517 yılında Yavuz Sultan Selim Mısır’ı alınca halifelik Türklere geçmiş oldu. Abbasi halifeliği de tamamen sona erdi.

ABBASİLERİN YIKILIŞ NEDENLERİ1)Emirul Ümeraların faaliyetleri 2) İç isyanlar, 3) Abbasi Halifelerin Emevi Halifeleri kadar iyi yetişmemiş olması, 4) Abbasilerin devlet adamlarını kullanmadaki beceriksizlik, 5) Din adamlarına kötü davranmaları 5) Hz. Ali oğullarına iyi davranmamaları 6) Fetihlerin durması

ABBASİLERİN GENEL ÖZELLİKLERİ1)Abbasiler Arap olmayan uluslara hoşgörüyle yaklaşmış ve İslâmiyet’in daha fazla yayılmasını sağlamışlardır. 2)Bu dönemde Emevilere göre bilim – kültür alanında daha çok gelişme gözlenmiştir.3)Türkler ilk kez bu dönemde İslâmiyet’i kitleler halinde benimsemişlerdir. 4)Abbasilerin denizciliğe önem vermemeleri ticari ve askeri alanda gelişmelerini engellemiştir.5)Başkentleri Bağdat’dır6)İslam bu dönemde Arap toplumu dışında da yayılmıştır7)Emevi devleti Arap devleti özelliğini taşırken, Abbasiler bir İslam devleti özelliğine sahiptir. 8)Bilim, kültür ve felsefe çalışmaları yaptılar9)İlk tercüme hareketleri ve kütüphaneler bu dönemde kuruldu. Müslümanlar öğrendikleri bu bilgilere yenilerini ekleyerek daha da geliştirdiler.10)              Türkler kitleler halinde İslam’a bu dönemde girdiler11)              Abbasiler de İstanbul’u kuşatmış fakat başarılı olamamışlardır. (782’de Mehdi döneminde)

EMEVİ VE ABBASİ DÖNEMLERİ ARASINDAKİ FARKLAR1. Emevi Devleti Arap milliyetçiliği politikası izledi. Abbasiler ise Arap olmayanlara da hoşgörü ile davrandılar. Önce İranlı sonra Türk memur ve askerler Abbasi Devleti hizmetinde görev yaptılar.2. Abbasiler merkezlerini Bağdat'a taşıdılar. Sasani devlet teşkilatını örnek aldılar. Vezirlik kurumunu oluşturdular. Vezir, halifeden sonra en yetkili kişi oldu.3. Abbasiler, emir-ül ümeralık kurumunu kurdular. Emir-ül ümera, başkomutan durumundaydı.4. Abbasilerde saray teşkilatı genişledi. Refahın artmasıyla birlikte lüks arttı.5. Emevi halifeleri Emiru’l-Mü’minin, Abbasi halifeleri ise İmamu’l-Müslimin unvanını kullandılar.

ABBASİ DEVLETİNDE TÜRK ETKİNLİĞİ√   Abbasi Devleti Emevilerin takip ettiği Arap ırkçılığına dayanan siyaseti terk ederek Müslüman halka eşit davranmıştır. Abbasilerin bu tavrı Türklerim İslamiyet’e girmelerini hızlandırmıştır.1. Türklere ilk görev veren Abbasi halifesi Mansur’dur.2. Harun Reşit saray muhafızlarını Türklerden oluşturmuştur.3. Halife Me’mun ve Mutasım döneminde ise devlet içerisinde Türklerin rolü oldukça artmıştır.4. Mu’tasım zamanında Abbasi ordusunda çoğunluk Türklerin eline geçmiş, Türkler için Bağdat yakınlarında Samerra şehrini kurdurmuştur.5. Abbasiler Bizans sınırı boyunca kurdukları AVASIM ŞEHİRLERİNE (Tarsus, Adana, Antakya, Maraş, Malatya, Diyarbakır) Türkleri yerleştirmişlerdir. Bizans ile savaşlarda önemli rol oynamışlardır.6. Mısır, Suriye ve devletin doğu illerinde vali olarak görev yapmışlardır. Devlet merkezinde vezir ve haciplik gibi görevler üstlenmişlerdir.7. Tuğrul Bey 1055 I.Bağdat Seferi ile Abbasi halifesini Şii Büveyhoğulları’nın baskısından kurtarmışlardır.

İslam Medeniyeti’nin Temelleri :İslam Medeniyeti’nin temellerini Kur’ân-ı Kerim oluşturmuştur.İslam Medeniyeti,Müslüman milletlerce ortaya konulan her türlü maddi,manevi kültür ve medeniyet eserlerini içine alır. 

İslam Medeniyetinin Teşekkülünde Diğer Medeniyetlerin Etkisi: Müslümanlar Mısır, Suriye, Anadolu, Mezopotamya, Maveraünnehir ve Hindistan gibi yerleri fethetmişlerdir. Müslümanlar bu medeniyetlerden yararlandıkları gibi kendileri de katkıda bulunarak İslam medeniyetinin doğmasını sağlamışlardır.

Eski Yunan Medeniyeti:Suriyeli Hıristiyan Araplar Eski Yunan ve  Helen kültürünün eserlerini Arapça’ya tercüme etmişlerdir.Aristo ve Eflatun gibi felsefecilerin,Öklid (Matematik) ve Ptolema (tıp) gibi bilim adamlarının eserlerini tercüme etmişlerdir.

Bizans Medeniyeti: Daha çok devlet teşkilatı,yönetim,askerlik ve mimari alanlarında olmuştur.

Hint Kültürün: Matematik ve astronomi alanlarında olmuştur.

İran Kültürü: Daha çok edebiyat ve güzel sanatlarda olmuştur.

 İSLAM MEDENİYETİ     A.     

 DEVLET YÖNETİMİ1. Hz. Muhammed :Hem din (peygamber)  hem devlet başkanıdır.Hz.Muhammed devrinde devlet yönetimi çok sade idi.Devletin her türlü işini kendisi hallediyor, yetişemediği işlere ise görevlendirdiği kişiler bakıyordu.

2. Dört halife :Seçimle işbaşına geldiler.Bu sebeple “Cumhuriyet Devri “de denir.Halifeler din ve dünya işlerini birlikte yürüttüler. Yönetimlerinde kendilerine Hz.Muhammed’i örnek aldılar.Bir problem ile karşılaştıklarında yetkili ve halktan oluşan "Şura" denilen bir meclise de danıştılar.

3.